سه‌شنبه
۲۰:۳۸
۲ آذر ۱۴۰۰
2099353

چوب بری و منبت کاری اوایل دوره اسلامی، دوره سلجوقی،دوره تیموری و دوره مغول در ایران

یر بری این عمیق این طرح تزیینی در چندین سطح ترتیب داده شده است و ظاهرا این طریقه از ابتکارات صنعتگران ایرانی است. رابطه بین طرح این در و اسلوب فاطمی از ردیف قطعات مربع شکل که در پشت در کنده شده آشکار است. در اینجا تزیینات توریقی نباتی با تعبیرات دوره عباسی ترکیب شده است. شواهد و ادله تاریخی و صنعتی حاکی از آن است که این ابتکارات در آسیای وسطی و ایران بوجود آمده و بعدا به تدریج و در نتیجه مهاجرت قبایل ترک و تسخیر بلاد شرق اسلامی به نقاط دیگر راه یافته و تقویت گردیده است.

 چوب بری و منبت کاری
تخته ای از درچوبی حکاکی شده از دوره فاطمی- مصر (قرن 11میلادی/5-4 هجری)_تصویر 1
زیر بری این عمیق این طرح تزیینی در چندین سطح ترتیب داده شده است و ظاهرا این طریقه از ابتکارات صنعتگران ایرانی است. رابطه بین طرح این در و اسلوب فاطمی از ردیف قطعات مربع شکل که در پشت در کنده شده آشکار است. در اینجا تزیینات توریقی نباتی با تعبیرات دوره عباسی ترکیب شده است.
شواهد و ادله تاریخی و صنعتی حاکی از آن است که این ابتکارات در آسیای وسطی و ایران بوجود آمده و بعدا به تدریج و در نتیجه مهاجرت قبایل ترک و تسخیر بلاد شرق اسلامی به نقاط دیگر راه یافته و تقویت گردیده است.
چوب بری و منبت کاری دوره سلجوقی در ایران(قرن 13تا11):
از کارهای چوب بری دوره سلجوقی نمونه های زیادی در دست نیست و احتمال میرود که بعضی نمونه ها هنوز در مساجد غیر معروف و در دور دست وجود داشته باشد. خوشبختانه دو قطعه از یک منبر ساخت قرن دوازدهم میلادی(6 هجری) در موزه متروپولتین وجود دارد، یکی از آنها قطعه بزرگی است که کتیبه ای به خط کوفی در چند سطر بر آن منقوش و طرح های توریقی و نباتی روی آن کنده شده است. قطعه دیگر قسمتی از چهار چوب یک منبر است که دارای قسمتهای شش گوش و طرح های بزرگ نخلی است که در بعضی از سنگ قبرهای معاصر ایران دیده می شود.این قطعه کتیبه جالب توجهی دارد که نام کسی که آن را هدیه کرده و نام سلطان وقت یعنی (علاء الدوله ابو کالیجار گرشاسب)یزدی که در خدمت سلاجقه بوده روی آن نقش شده و تاریخ آن 546 هجری یا 1151 میلادی است. چوب بری های آسیای وسطی در قرون دوازدهم و سیزدهم از حیث ساخت و زیبایی طرح در نوع خود بی نظیر هستند. طرح های تزیینی و نباتی و چوب بری های سلجوقی دارای خصوصیات مشخصه ایست که نشان می دهد آنها متعلق به آسیای صغیر است.یکی از بهترین و همچنین قدیمی ترین نمونه صنعت چوب بری این دوره منبری است که در سال 550 هجری (1155 میلادی)ساخته شده و در مسجد علاءالدین در قونیه قرار دارد .

طرح های تزیینی و نباتی این منبر دارای برگهای مدور است و شبیه طرح های چوب بری قرن هشتم ترکان اویغور آسیای وسطی است.اینگونه طرح برگ نخلی و برگ معمولی بخصوص در یک رحل قرآن چوبی قرن سیزدهم که تاریخ آن 678 هجری (1280-1279 میلادی) است ودر موزه قونیه است و یکی دیگر که در کوشک چپنیلی در استانبول است بخوبی مشهود است . سه در چوبی در موزه استانبول وجود دارد که از لحاظ تزیین فوق العاده زیبا است و روی آن نه تنها طرح های اشکال نباتی نقش شده،یلکه شکل شیر و طاووس و اشکال انسانی نیز دیده می شود که شبیه تزیینات معاصر بغداد و موصل است.از نمونه های دیگر تزیین روی چوب با اسلوب سلجوقی در قرن سیزدهم تابوت قبر سید محمود الحیرانی در آق شهر و چند در چوبی در موزه استانبول و مجموعه اسلامی موزه برلین است که همه دارای طرحهای زیبا و کتیبه به خط عربی است.

چوب بری و منبت کاری دوره تیموری و مغول در ایران (قرن 15و14):
چوب بری و تزیین چوب در اوایل دوره مغول یعنی نیمه دوم قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی (8 هجری) به ندرت پیدا می شود. در مسجد جامع بایزید در بسطام درهای چوبی متعلق به 1307 تا 1309 (707 تا 709 هجری ) وجود دارد که با طرح های نباتی و کتیبه به خط کوفی و اشکال هندسی شبیه حجاری و گچبری آن زمان ایران تزیین شده است.بعد از آن تاریخ منبر مسجد نایین را می توان نام برد که تاریخ آن 711 هجری (1311 میلادی )است.این منبر دارای قطعات مستطیلی شکل است که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزیین شده است .برش کنده کاری این منبر از لحاظ کار و همجنین تزیین آن از اسلوب دوره سلجوقی اقتباس شده است.
در نیمه دوم قرن چهاردهم صنعت چوب بری ایران بخصوص در ترکستان غربی از لحاظ فنی و هنری به درجه عالی رسید.در موزه مترو پولتین یک رحل قرآن چوبی (تصویر 2 الف و ب ) موجود است که می توان آن را از شاهکار های چوب بری دوره مغول ایران محسوب داشت.
زیر قرآن چوبی حکاکی شده ازدوره مغول ایران(1360 میلادی/762 هجری)(تصویر2 الف)
تزیینات زیبای آن عبارتست از اشکال توریقی و نقوش خطی و اشکال نباتی و گل و گیاه که ازآنها شکوفه و اشکال برگ نخلی منشعب می شود و از صنایع چینی اقتباس شده است. کتیبه آن علاوه بر نام دوازده امام اسم سازنده آن یعنی حسن بن سلیمان اصفهانی را نشان می دهد و تاریخ ساخت آن ذی الحجه سال 761 هجری (1360 میلادی)ذکر شده است .
زیر قرآن چوبی حکاکی شده ازدوره مغول ایران(1360 میلادی/762 هجری)(تصویر2 ب)
نام سازنده این رحل قرآنی حاکی از آن است که این قطعه در ایران ساخته شده است ولی اسلوب و طرز کار آن که با چوب بری قرن چهاردهم در مغرب ترکستا شباهت دارد دلیل بر آنست که این قطعه در ترکستان ساخته شده است.سازنده و حکاک از همه عناصر تزیینی مکتب مغول استفاده کرده و آنها را با تاثیر کامل در گوشه ها و منطقه های مختلف قرار داده و گاهی اشکال مشبک و تو خالی و گاهی چند طرح مختلف را بر روی هم قرار داده است .
چند در چوبی دوره تیموری به صنعتگران ترکستان نسبت داده شده است. دوتای آنها در مسجد خواجه آزاد یساوی در خود شهر ترکستان قرار دارد. تاریخ یکی از آنها 779 هجری (1397 میلادی) و تاریخ دیگری 797 هجری (5-1394 میلادی) است.طرح توریقی و گل قسمت مرکزی این در،شخص را بیاد تزیین رحل قرآن مورخ 1360 می اندازد.تزیینات هر دو در، مفصل و دارای چند سطح برجسته کاری است. از نمونه های دیگر در مقبره گورمیر در سمرقند (در حدود 1405 میلادی/808 هجری) در موزه ارمیتاژ و در مسجد شاه زند سمرقند است.
در عصر تیموریان صنعت چوبی از اسلوب و روش دوره مغول پیروی کرده است .از نمونه های این دوره یعنی اوایل قرن پانزدهم در مدرسه الغ بیک (1417 میلادی /820 هجری)در سمرقند را می توان نام برد. یک جفت در در موزه متروپولتین هست که متعلق به نیمه دوم قرن پانزدهم میلادی (9 هجری)می باشد.این دو در به قطعه های مربع تقسیم و داخل هر کدام تقسیمات دیگری شده است و تزیینات آن عبارتست از اشکال هندسی و توریقی و اشکال زیبای برگهای ظریف که معمولا در تذهیب ماری های دوره تیموری دیده می شود. حکاکی آن زیاد برجسته نیست و همچنین دقت و تفضیل کارهای ترکستان غربی در آنها دیده نمی شود.چهار منطقه آن دارای کتیبه و نام هدیه کننده یعنی داوود بن علی و سازنده یعنی محمد بن حسین و تاریخ ساخت یعنی(20 رمضان 870 روی آن نقش شده است.شبیه این دو در از لحاظ اسلوب، تابوتی است در مدرسه طراحی رود آیلند در پرویدانس که بنا به قول پرفسور ویت در رمضان سال 877 هجری به احتمال قوی از دری که از خوقند آمده و در جزو مجموعه موزه متروپولتین است (تصویر 3) آشکار است.


قسمت مرکزی این در با طرح توریقی متشابک و اشکال برگ نخلی بزرگ به طور برجسته کنده شده و در حاشیه آن اشکال گل و طوماری کمتربرجسته دیده می شود.این در، در اصل چنانکه در ترکستان مرسوم بود رنگ شده بوده است و هنوز اثر رنگ در بعضی نقاط آن دیده می شود.زمینه آن آبی و طرح تزیینی برنگ قرمز قهوه ای و طلایی بوده است.با مقایسه آن با کارهای قرن پانزدهم از قبیل پنجره و در مقبره تیمور سمرقند، میتوان این در را متعلق به اواخر قرن پانزدهم دانست.بسیاری از خصایص تزیینی دوره صفویه در قرن شانزدهم که بعدا ترقی کرد و رایج گردید در طرح تزیینی این در آشکار است.
چوب بری و منبت دوره صفوی در ایران (قرن 16 تا 18):
اطلاعات ما درباره صنعت چوب بری دوره صفوی بیشتر از درهاییست که در مساجد ایران و ترکستان غربی و در موزه های مختلف مانند موزه گلستان در تهران و مجموعه اسلامی موزه برلین وجود دارد.تزئینات این درها بیشتر عبارتست از اشکال توریقی یا طرح های گل که گاهی با اشکال حیوانات توام است.از نمونه های خوب این صنعت در دوره صفوی یک جفت در است در تهران که کار شخصی به نام علی بن صوفی به تاریخ 1509 میلادی(915هجری) است و در دیگری است در موزه برلین ساخت حبیب الله درسنه 1590 میلادی (995 هجری). در قرن هفدهم و هجدهم میلادی (12 و11 هجری)صنعت چوب بری و حکاکی رو به انحطاط نهاد و در حالیکه در این دوره ساخته شده اغلب بجای حکاکی رنگ و نقاشی شده است.یک جفت از این دوره در موزه متروپولتین (تصویر 4) و یک جفت دیگر در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن که متعلق به قصر چهل ستون اصفهان بوده و میتوان آنها را به نیمه اول قرن هفدهم میلادی (11 هجری) نسبت داد. همه اینها دارای مناظر باغ در وسط و حاشیه تزئینی از گل و اشکال طوماری است.


 چوب بری و منبت کاری اوایل دوره اسلامی، دوره سلجوقی،دوره تیموری و دوره مغول در ایران
از صنعت چوب بری دوره اسلامی قبل از استیلای سلاجقه در ایران نمونه های زیادی باقی نمانده است. چند قطعه چوب به خط کوفی متعلق به قرن دهم در موزه ها و مجموعه های خصوصی یافت می شود. درتاریخ صنعت چوب بری اسلامی درِ مقبره محمود غزنوی (1030-998 م/421-388 هجری) که فعلا در موزه آگرا در هند است، شایان اهمیت و توجه مخصوصی است. این در، شامل چهار قطعه عمودی است که هرکدام با هفت ردیف ستاره که با اشکال نباتی و هندسی تزیین شده یافته است. طرح های طوماری شکل معمولا دارای دو ساقه مختلف است که با رده های نقطه دار بهم اتصال یافته است.این طرح در بعضی نمونه های اسلوب فاطمی(تصویر1) دیده می شود.
زیر بری این عمیق این طرح تزیینی در چندین سطح ترتیب داده شده است و ظاهرا این طریقه از ابتکارات صنعتگران ایرانی است. رابطه بین طرح این در و اسلوب فاطمی از ردیف قطعات مربع شکل که در پشت در کنده شده آشکار است. در اینجا تزیینات توریقی نباتی با تعبیرات دوره عباسی ترکیب شده است.
شواهد و ادله تاریخی و صنعتی حاکی از آن است که این ابتکارات در آسیای وسطی و ایران بوجود آمده و بعدا به تدریج و در نتیجه مهاجرت قبایل ترک و تسخیر بلاد شرق اسلامی به نقاط دیگر راه یافته و تقویت گردیده است.
چوب بری و منبت کاری دوره سلجوقی در ایران(قرن 13تا11):
از کارهای چوب بری دوره سلجوقی نمونه های زیادی در دست نیست و احتمال میرود که بعضی نمونه ها هنوز در مساجد غیر معروف و در دور دست وجود داشته باشد. خوشبختانه دو قطعه از یک منبر ساخت قرن دوازدهم میلادی(6 هجری) در موزه متروپولتین وجود دارد، یکی از آنها قطعه بزرگی است که کتیبه ای به خط کوفی در چند سطر بر آن منقوش و طرح های توریقی و نباتی روی آن کنده شده است. قطعه دیگر قسمتی از چهار چوب یک منبر است که دارای قسمتهای شش گوش و طرح های بزرگ نخلی است که در بعضی از سنگ قبرهای معاصر ایران دیده می شود.این قطعه کتیبه جالب توجهی دارد که نام کسی که آن را هدیه کرده و نام سلطان وقت یعنی (علاء الدوله ابو کالیجار گرشاسب)یزدی که در خدمت سلاجقه بوده روی آن نقش شده و تاریخ آن 546 هجری یا 1151 میلادی است. چوب بری های آسیای وسطی در قرون دوازدهم و سیزدهم از حیث ساخت و زیبایی طرح در نوع خود بی نظیر هستند. طرح های تزیینی و نباتی و چوب بری های سلجوقی دارای خصوصیات مشخصه ایست که نشان می دهد آنها متعلق به آسیای صغیر است.یکی از بهترین و همچنین قدیمی ترین نمونه صنعت چوب بری این دوره منبری است که در سال 550 هجری (1155 میلادی)ساخته شده و در مسجد علاءالدین در قونیه قرار دارد .
کتیبه منبت کاری شده بخشی از صندوق قبر یکی از بزرگان سلجوقی
طرح های تزیینی و نباتی این منبر دارای برگهای مدور است و شبیه طرح های چوب بری قرن هشتم ترکان اویغور آسیای وسطی است.اینگونه طرح برگ نخلی و برگ معمولی بخصوص در یک رحل قرآن چوبی قرن سیزدهم که تاریخ آن 678 هجری (1280-1279 میلادی) است ودر موزه قونیه است و یکی دیگر که در کوشک چپنیلی در استانبول است بخوبی مشهود است . سه در چوبی در موزه استانبول وجود دارد که از لحاظ تزیین فوق العاده زیبا است و روی آن نه تنها طرح های اشکال نباتی نقش شده،یلکه شکل شیر و طاووس و اشکال انسانی نیز دیده می شود که شبیه تزیینات معاصر بغداد و موصل است.از نمونه های دیگر تزیین روی چوب با اسلوب سلجوقی در قرن سیزدهم تابوت قبر سید محمود الحیرانی در آق شهر و چند در چوبی در موزه استانبول و مجموعه اسلامی موزه برلین است که همه دارای طرحهای زیبا و کتیبه به خط عربی است.
 کتیبه منبت کاری به خط کوفیدوره سلجوقی
چوب بری و منبت کاری دوره تیموری و مغول در ایران (قرن 15و14):
چوب بری و تزیین چوب در اوایل دوره مغول یعنی نیمه دوم قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی (8 هجری) به ندرت پیدا می شود. در مسجد جامع بایزید در بسطام درهای چوبی متعلق به 1307 تا 1309 (707 تا 709 هجری ) وجود دارد که با طرح های نباتی و کتیبه به خط کوفی و اشکال هندسی شبیه حجاری و گچبری آن زمان ایران تزیین شده است.بعد از آن تاریخ منبر مسجد نایین را می توان نام برد که تاریخ آن 711 هجری (1311 میلادی )است.این منبر دارای قطعات مستطیلی شکل است که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزیین شده است .برش کنده کاری این منبر از لحاظ کار و همجنین تزیین آن از اسلوب دوره سلجوقی اقتباس شده است.
در نیمه دوم قرن چهاردهم صنعت چوب بری ایران بخصوص در ترکستان غربی از لحاظ فنی و هنری به درجه عالی رسید.در موزه مترو پولتین یک رحل قرآن چوبی (تصویر 2 الف و ب ) موجود است که می توان آن را از شاهکار های چوب بری دوره مغول ایران محسوب داشت.


چند در چوبی دوره تیموری به صنعتگران ترکستان نسبت داده شده است. دوتای آنها در مسجد خواجه آزاد یساوی در خود شهر ترکستان قرار دارد. تاریخ یکی از آنها 779 هجری (1397 میلادی) و تاریخ دیگری 797 هجری (5-1394 میلادی) است.طرح توریقی و گل قسمت مرکزی این در،شخص را بیاد تزیین رحل قرآن مورخ 1360 می اندازد.تزیینات هر دو در، مفصل و دارای چند سطح برجسته کاری است. از نمونه های دیگر در مقبره گورمیر در سمرقند (در حدود 1405 میلادی/808 هجری) در موزه ارمیتاژ و در مسجد شاه زند سمرقند است.

در عصر تیموریان صنعت چوبی از اسلوب و روش دوره مغول پیروی کرده است .از نمونه های این دوره یعنی اوایل قرن پانزدهم در مدرسه الغ بیک (1417 میلادی /820 هجری)در سمرقند را می توان نام برد. یک جفت در در موزه متروپولتین هست که متعلق به نیمه دوم قرن پانزدهم میلادی (9 هجری)می باشد.این دو در به قطعه های مربع تقسیم و داخل هر کدام تقسیمات دیگری شده است و تزیینات آن عبارتست از اشکال هندسی و توریقی و اشکال زیبای برگهای ظریف که معمولا در تذهیب ماری های دوره تیموری دیده می شود. حکاکی آن زیاد برجسته نیست و همچنین دقت و تفضیل کارهای ترکستان غربی در آنها دیده نمی شود.چهار منطقه آن دارای کتیبه و نام هدیه کننده یعنی داوود بن علی و سازنده یعنی محمد بن حسین و تاریخ ساخت یعنی(20 رمضان 870 روی آن نقش شده است.شبیه این دو در از لحاظ اسلوب، تابوتی است در مدرسه طراحی رود آیلند در پرویدانس که بنا به قول پرفسور ویت در رمضان سال 877 هجری به احتمال قوی از دری که از خوقند آمده و در جزو مجموعه موزه متروپولتین است (تصویر 3) آشکار است.
قسمت مرکزی این در با طرح توریقی متشابک و اشکال برگ نخلی بزرگ به طور برجسته کنده شده و در حاشیه آن اشکال گل و طوماری کمتربرجسته دیده می شود.این در، در اصل چنانکه در ترکستان مرسوم بود رنگ شده بوده است و هنوز اثر رنگ در بعضی نقاط آن دیده می شود.زمینه آن آبی و طرح تزیینی برنگ قرمز قهوه ای و طلایی بوده است.با مقایسه آن با کارهای قرن پانزدهم از قبیل پنجره و در مقبره تیمور سمرقند، میتوان این در را متعلق به اواخر قرن پانزدهم دانست.بسیاری از خصایص تزیینی دوره صفویه در قرن شانزدهم که بعدا ترقی کرد و رایج گردید در طرح تزیینی این در آشکار است.
چوب بری و منبت دوره صفوی در ایران (قرن 16 تا 18):
اطلاعات ما درباره صنعت چوب بری دوره صفوی بیشتر از درهاییست که در مساجد ایران و ترکستان غربی و در موزه های مختلف مانند موزه گلستان در تهران و مجموعه اسلامی موزه برلین وجود دارد.تزئینات این درها بیشتر عبارتست از اشکال توریقی یا طرح های گل که گاهی با اشکال حیوانات توام است.از نمونه های خوب این صنعت در دوره صفوی یک جفت در است در تهران که کار شخصی به نام علی بن صوفی به تاریخ 1509 میلادی(915هجری) است و در دیگری است در موزه برلین ساخت حبیب الله درسنه 1590 میلادی (995 هجری). در قرن هفدهم و هجدهم میلادی (12 و11 هجری)صنعت چوب بری و حکاکی رو به انحطاط نهاد و در حالیکه در این دوره ساخته شده اغلب بجای حکاکی رنگ و نقاشی شده است.یک جفت از این دوره در موزه متروپولتین (تصویر 4) و یک جفت دیگر در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن که متعلق به قصر چهل ستون اصفهان بوده و میتوان آنها را به نیمه اول قرن هفدهم میلادی (11 هجری) نسبت داد. همه اینها دارای مناظر باغ در وسط و حاشیه تزئینی از گل و اشکال طوماری است.
چوب بری و منبت کاری دوره تیموری و مغول در ایران (قرن 15و14):
چوب بری و تزیین چوب در اوایل دوره مغول یعنی نیمه دوم قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی (8 هجری) به ندرت پیدا می شود. در مسجد جامع بایزید در بسطام درهای چوبی متعلق به 1307 تا 1309 (707 تا 709 هجری ) وجود دارد که با طرح های نباتی و کتیبه به خط کوفی و اشکال هندسی شبیه حجاری و گچبری آن زمان ایران تزیین شده است.بعد از آن تاریخ منبر مسجد نایین را می توان نام برد که تاریخ آن 711 هجری (1311 میلادی )است.این منبر دارای قطعات مستطیلی شکل است که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزیین شده است .برش کنده کاری این منبر از لحاظ کار و همجنین تزیین آن از اسلوب دوره سلجوقی اقتباس شده است.
در نیمه دوم قرن چهاردهم صنعت چوب بری ایران بخصوص در ترکستان غربی از لحاظ فنی و هنری به درجه عالی رسید.در موزه مترو پولتین یک رحل قرآن چوبی (تصویر 2 الف و ب ) موجود است که می توان آن را از شاهکار های چوب بری دوره مغول ایران محسوب داشت.
زیر قرآن چوبی حکاکی شده ازدوره مغول ایران(1360 میلادی/762 هجری)(تصویر2 الف)
تزیینات زیبای آن عبارتست از اشکال توریقی و نقوش خطی و اشکال نباتی و گل و گیاه که ازآنها شکوفه و اشکال برگ نخلی منشعب می شود و از صنایع چینی اقتباس شده است. کتیبه آن علاوه بر نام دوازده امام اسم سازنده آن یعنی حسن بن سلیمان اصفهانی را نشان می دهد و تاریخ ساخت آن ذی الحجه سال 761 هجری (1360 میلادی)ذکر شده است .
زیر قرآن چوبی حکاکی شده ازدوره مغول ایران(1360 میلادی/762 هجری)(تصویر2 ب)
نام سازنده این رحل قرآنی حاکی از آن است که این قطعه در ایران ساخته شده است ولی اسلوب و طرز کار آن که با چوب بری قرن چهاردهم در مغرب ترکستا شباهت دارد دلیل بر آنست که این قطعه در ترکستان ساخته شده است.سازنده و حکاک از همه عناصر تزیینی مکتب مغول استفاده کرده و آنها را با تاثیر کامل در گوشه ها و منطقه های مختلف قرار داده و گاهی اشکال مشبک و تو خالی و گاهی چند طرح مختلف را بر روی هم قرار داده است .
چند در چوبی دوره تیموری به صنعتگران ترکستان نسبت داده شده است. دوتای آنها در مسجد خواجه آزاد یساوی در خود شهر ترکستان قرار دارد. تاریخ یکی از آنها 779 هجری (1397 میلادی) و تاریخ دیگری 797 هجری (5-1394 میلادی) است.طرح توریقی و گل قسمت مرکزی این در،شخص را بیاد تزیین رحل قرآن مورخ 1360 می اندازد.تزیینات هر دو در، مفصل و دارای چند سطح برجسته کاری است. از نمونه های دیگر در مقبره گورمیر در سمرقند (در حدود 1405 میلادی/808 هجری) در موزه ارمیتاژ و در مسجد شاه زند سمرقند است.
در عصر تیموریان صنعت چوبی از اسلوب و روش دوره مغول پیروی کرده است .از نمونه های این دوره یعنی اوایل قرن پانزدهم در مدرسه الغ بیک (1417 میلادی /820 هجری)در سمرقند را می توان نام برد. یک جفت در در موزه متروپولتین هست که متعلق به نیمه دوم قرن پانزدهم میلادی (9 هجری)می باشد.این دو در به قطعه های مربع تقسیم و داخل هر کدام تقسیمات دیگری شده است و تزیینات آن عبارتست از اشکال هندسی و توریقی و اشکال زیبای برگهای ظریف که معمولا در تذهیب ماری های دوره تیموری دیده می شود. حکاکی آن زیاد برجسته نیست و همچنین دقت و تفضیل کارهای ترکستان غربی در آنها دیده نمی شود.چهار منطقه آن دارای کتیبه و نام هدیه کننده یعنی داوود بن علی و سازنده یعنی محمد بن حسین و تاریخ ساخت یعنی(20 رمضان 870 روی آن نقش شده است.شبیه این دو در از لحاظ اسلوب، تابوتی است در مدرسه طراحی رود آیلند در پرویدانس که بنا به قول پرفسور ویت در رمضان سال 877 هجری به احتمال قوی از دری که از خوقند آمده و در جزو مجموعه موزه متروپولتین است (تصویر 3) آشکار است.
چوب بری و منبت کاری
در چوبی حکاکی شده از خوقند ترکستان غربی(قرن 15 میلادی/9 هجری)(تصویر3)
قسمت مرکزی این در با طرح توریقی متشابک و اشکال برگ نخلی بزرگ به طور برجسته کنده شده و در حاشیه آن اشکال گل و طوماری کمتربرجسته دیده می شود.این در، در اصل چنانکه در ترکستان مرسوم بود رنگ شده بوده است و هنوز اثر رنگ در بعضی نقاط آن دیده می شود.زمینه آن آبی و طرح تزیینی برنگ قرمز قهوه ای و طلایی بوده است.با مقایسه آن با کارهای قرن پانزدهم از قبیل پنجره و در مقبره تیمور سمرقند، میتوان این در را متعلق به اواخر قرن پانزدهم دانست.بسیاری از خصایص تزیینی دوره صفویه در قرن شانزدهم که بعدا ترقی کرد و رایج گردید در طرح تزیینی این در آشکار است.
چوب بری و منبت دوره صفوی در ایران (قرن 16 تا 18):
اطلاعات ما درباره صنعت چوب بری دوره صفوی بیشتر از درهاییست که در مساجد ایران و ترکستان غربی و در موزه های مختلف مانند موزه گلستان در تهران و مجموعه اسلامی موزه برلین وجود دارد.تزئینات این درها بیشتر عبارتست از اشکال توریقی یا طرح های گل که گاهی با اشکال حیوانات توام است.از نمونه های خوب این صنعت در دوره صفوی یک جفت در است در تهران که کار شخصی به نام علی بن صوفی به تاریخ 1509 میلادی(915هجری) است و در دیگری است در موزه برلین ساخت حبیب الله درسنه 1590 میلادی (995 هجری). در قرن هفدهم و هجدهم میلادی (12 و11 هجری)صنعت چوب بری و حکاکی رو به انحطاط نهاد و در حالیکه در این دوره ساخته شده اغلب بجای حکاکی رنگ و نقاشی شده است.یک جفت از این دوره در موزه متروپولتین (تصویر 4) و یک جفت دیگر در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن که متعلق به قصر چهل ستون اصفهان بوده و میتوان آنها را به نیمه اول قرن هفدهم میلادی (11 هجری) نسبت داد. همه اینها دارای مناظر باغ در وسط و حاشیه تزئینی از گل و اشکال طوماری است.
از صنعت چوب بری دوره اسلامی قبل از استیلای سلاجقه در ایران نمونه های زیادی باقی نمانده است. چند قطعه چوب به خط کوفی متعلق به قرن دهم در موزه ها و مجموعه های خصوصی یافت می شود. درتاریخ صنعت چوب بری اسلامی درِ مقبره محمود غزنوی (1030-998 م/421-388 هجری) که فعلا در موزه آگرا در هند است، شایان اهمیت و توجه مخصوصی است. این در، شامل چهار قطعه عمودی است که هرکدام با هفت ردیف ستاره که با اشکال نباتی و هندسی تزیین شده یافته است. طرح های طوماری شکل معمولا دارای دو ساقه مختلف است که با رده های نقطه دار بهم اتصال یافته است.این طرح در بعضی نمونه های اسلوب فاطمی(تصویر1) دیده می شود.
زیر بری این عمیق این طرح تزیینی در چندین سطح ترتیب داده شده است و ظاهرا این طریقه از ابتکارات صنعتگران ایرانی است. رابطه بین طرح این در و اسلوب فاطمی از ردیف قطعات مربع شکل که در پشت در کنده شده آشکار است. در اینجا تزیینات توریقی نباتی با تعبیرات دوره عباسی ترکیب شده است.
شواهد و ادله تاریخی و صنعتی حاکی از آن است که این ابتکارات در آسیای وسطی و ایران بوجود آمده و بعدا به تدریج و در نتیجه مهاجرت قبایل ترک و تسخیر بلاد شرق اسلامی به نقاط دیگر راه یافته و تقویت گردیده است.
چوب بری و منبت کاری دوره سلجوقی در ایران(قرن 13تا11):
از کارهای چوب بری دوره سلجوقی نمونه های زیادی در دست نیست و احتمال میرود که بعضی نمونه ها هنوز در مساجد غیر معروف و در دور دست وجود داشته باشد. خوشبختانه دو قطعه از یک منبر ساخت قرن دوازدهم میلادی(6 هجری) در موزه متروپولتین وجود دارد، یکی از آنها قطعه بزرگی است که کتیبه ای به خط کوفی در چند سطر بر آن منقوش و طرح های توریقی و نباتی روی آن کنده شده است. قطعه دیگر قسمتی از چهار چوب یک منبر است که دارای قسمتهای شش گوش و طرح های بزرگ نخلی است که در بعضی از سنگ قبرهای معاصر ایران دیده می شود.این قطعه کتیبه جالب توجهی دارد که نام کسی که آن را هدیه کرده و نام سلطان وقت یعنی (علاء الدوله ابو کالیجار گرشاسب)یزدی که در خدمت سلاجقه بوده روی آن نقش شده و تاریخ آن 546 هجری یا 1151 میلادی است. چوب بری های آسیای وسطی در قرون دوازدهم و سیزدهم از حیث ساخت و زیبایی طرح در نوع خود بی نظیر هستند. طرح های تزیینی و نباتی و چوب بری های سلجوقی دارای خصوصیات مشخصه ایست که نشان می دهد آنها متعلق به آسیای صغیر است.یکی از بهترین و همچنین قدیمی ترین نمونه صنعت چوب بری این دوره منبری است که در سال 550 هجری (1155 میلادی)ساخته شده و در مسجد علاءالدین در قونیه قرار دارد .
کتیبه منبت کاری شده بخشی از صندوق قبر یکی از بزرگان سلجوقی
طرح های تزیینی و نباتی این منبر دارای برگهای مدور است و شبیه طرح های چوب بری قرن هشتم ترکان اویغور آسیای وسطی است.اینگونه طرح برگ نخلی و برگ معمولی بخصوص در یک رحل قرآن چوبی قرن سیزدهم که تاریخ آن 678 هجری (1280-1279 میلادی) است ودر موزه قونیه است و یکی دیگر که در کوشک چپنیلی در استانبول است بخوبی مشهود است . سه در چوبی در موزه استانبول وجود دارد که از لحاظ تزیین فوق العاده زیبا است و روی آن نه تنها طرح های اشکال نباتی نقش شده،یلکه شکل شیر و طاووس و اشکال انسانی نیز دیده می شود که شبیه تزیینات معاصر بغداد و موصل است.از نمونه های دیگر تزیین روی چوب با اسلوب سلجوقی در قرن سیزدهم تابوت قبر سید محمود الحیرانی در آق شهر و چند در چوبی در موزه استانبول و مجموعه اسلامی موزه برلین است که همه دارای طرحهای زیبا و کتیبه به خط عربی است.
چوب بری و تزیین چوب در اوایل دوره مغول یعنی نیمه دوم قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی (8 هجری) به ندرت پیدا می شود. در مسجد جامع بایزید در بسطام درهای چوبی متعلق به 1307 تا 1309 (707 تا 709 هجری ) وجود دارد که با طرح های نباتی و کتیبه به خط کوفی و اشکال هندسی شبیه حجاری و گچبری آن زمان ایران تزیین شده است.بعد از آن تاریخ منبر مسجد نایین را می توان نام برد که تاریخ آن 711 هجری (1311 میلادی )است.این منبر دارای قطعات مستطیلی شکل است که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزیین شده است .برش کنده کاری این منبر از لحاظ کار و همجنین تزیین آن از اسلوب دوره سلجوقی اقتباس شده است.

نظرات